Ο παλιός οικισμός της Κοτύλης αναπτύχθηκε στα επίπεδα εδάφη μιας δασωμένης κοιλάδας του Γράμμου, στα νότια ενός μεγάλου πετάλου ορθοπλαγιών και απότομων πλαγιών, που την ορειοθετούσαν και την προστάτευαν. Παιδί της συνοίκησης των αγροτοκτηνοτροφικών μονάδων της ευρύτερης περιοχής, η Κοτύλη συγκροτήθηκε ως οικισμός κατά την τελευταία περίοδο της Τουρκοκρατίας με το όνομα Κοτέλτσι.
Οι οικίες διατάχθηκαν χαλαρά εκατέρωθεν της κεντρικής ρεματιάς, όπου τον 19ο αιώνα κατασκευάστηκε μικρό μονότοξο γεφύρι. Πυρηνικό σημείο του οικισμού υπήρξε η μικρή βράχινη έξαρση όπου θεμελιώθηκε η πρώτη εκκλησία του χωριού και όπου αργότερα υψώθηκε η μεγάλη ενοριακή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, η οποία σήμερα αποτελεί το μοναδικό άρτιο κτίσμα του οικισμού.
Αν και κάπως έκκεντρα τοποθετημένη στους φυσικούς άξονες του νότιου Γράμμου, η παλιά Κοτύλη ήλξε τον λιγότερο ορεινό δρόμο ανάμεσα στην κοιλάδα του Σαραντάπορου και το σύστημα του Αλιάκμονα – δηλαδή προς το Νεστόριο – και για κάποιο διάστημα προσέφερε υπηρεσίες οδικού σταθμού γύρω από ένα μικρό χάνι (πανδοχείο).
Στον Εμφύλιο, η Κοτύλη βρέθηκε στην καρδιά της δίνης των γεγονότων και υπήρξε ένα από τα στηρίγματα της επιμελητείας των ανταρτών. Ως αποτέλεσμα, εκκενώθηκε – οι κάτοικοί της μετακινήθηκαν στην Καστοριά – και καταστράφηκε εντελώς. Στη δεκαετία του 1950, οι Κοτυλαίοι ανταποκρίθηκαν στην πρόταση συγκρότησης οικισμού στην παλιά γεωργική λεκάνη του Προφήτη Ηλία και έκτισαν με τη βοήθεια κρατικών ενισχύσεων τη Νέα Κοτύλη.